گردشگاههای تاریخی استان.

دشت گرگان را باید سرزمینی کهن نامید.ما حصل بررسی های باستان شناسی در قرن حاضر ، گویای وجود میراث های از دوران پیش از تاریخ و دورانهای تاریخی و اسلامی در این دشت سرسبز است .حفاری های علمی تورنگ تپه ،آثار استقرار هزاره ششم قبل از میلاد را نشان داده و نتیجه حفاری های علمی شاه تپه و یاریم تپه هم در بر دارنده تمدن های دوران ما قبل تاریخ تا دوران پارتی است. در حقیقت،این سرزمین یکی از قدیمی ترین ایالت های ایران ، و مرکز عمده تمدن نشین آریایی ها در شمال ایران بوده است. در نوشته های مورخان یونانی در ششصد سال قبل از میلاد مسیح و در حجاری های عهد هخامنشیان ، از جلگه گرگان به عنوان مملکتی فعال و آباد یاد شده است؛هم چنین «هیرکانی» نام یونانی منطقه ای بوده که از آن در کتیبه داریوش در بیستون ورگانه و نیز در کتب پهلوی با اسم «گور کان» نام برده شده است. این دشت، از زمان هخامنشیان به بعد، به صورت ایالتی با تشکیلات منظم در آمد و در آن دوران با نام هیرکانی یا هیرکانیا ، از معروف ترین ایالات ایران محسوب می شد که وسعت آن به تنهایی بیش از وسعت ایالت طبرستان(مازندران) و گیلان بود . در زمان سامانیان ، این ایالت به همراه چند ایالت دیگر ، در مجموعه سرزمین خور آسان قرار گرفت.

آثار باستانی

تپه باستانی تورنگ تپه .این تپه در 22 کیلومتری شمال گرگان در دهکده ای به همین نام واقع شده است .دهکده تورنگ تپه از مجموعه چند تپه تقریبا هم سطح تشکیل شده است . بلندی بزرگترین آنها ، بیش از پنج متر از سطح زمین های دشت اطراف خود مرتفع تر است. درون این تپه ، گورستانی  مربوط به دوره ی آهن، بقایای دهکده ای که با آتش سوزی از بین رفته و مجسمه ها، ظروف و ادوات مختلفی از عهد نوسنگی پیدا شده است. در میان تپه های تاریخی استان گلستان، تورنگ تپه از شهرتی جهانی برخوردار است. دیاکانف بر این باور است که فرهنگ تمدن تورنگ تپه و دو تپه باستانی دیگر ایران، تپه حصار دامغان و تپه سیلک کاشان، به ظاهر به آسیای میانه معروف است. اولین کاوش این تپه، در دورهی محمد شاه قاجار، و دومین آن در دوره ی ناصرالدین شاه انجام گرفت. از کاوشگرانی که در این تپه به کاوش پرداخته اند، می توان به ژاک دمرگان و ژان دهه از دانشمندان فرانسوی، هیات علمی اعزامی از دانشگاه پنسیلوانیای آمریکا اشاره  کرد.

دیوار دفاعی گرگان : این دیوار را باید یکی از معروفترین آثار تاریخی استان گلستان دانست. دیوار دفاعی گرگان، از شرق دریای خزر در ناحیه گمیشان شروع شده و پس از گذر از شمال آق قلا و گنبد، به طرف شرق امتداد می یابد و سپس در کوه های پیش کمر محو می گردد. عرض دیوار در حدود 10 متر بوده و بلندیش در فواصل و در مسیرهای مختلف، بین 2 تا 5 متر متغیر است. سفالینه دیوار، به سه دسته تقسیم شده: سفال خاکستری دوران اشکانی، سفال قرمز دوره اشکانی، سفال قرمز دوره ساسانی. بیشتر دانشمندان، ساخت دیوار را به دوره اشکانیان نسبت می دهند؛ زیرا در تحقیقاتی که توسط دانشمندان روسی انجام گرفته آب دریای خزر در دوره ساسانی بالا بوده و امکان ساخت چنین بنایی در منطقه یاد شده وجود نداشت. از طرفی، دشت گرگان در دوره مهرداد دوم اشکانی، با وجود قبایل وحشی سکاها روبه رو بود.از همین رو پذیرفتنی تر خواهد بود که گفته شود،ساکنان آن دوره دشت،برای دفاع،این دیوار را کشیده باشند.

شهر باستانی تمیشه: این شهر دارای دیوار دفاعی و خندق است.تا قبل از حمله مغول به گرگان و طبرستان،تمیشه شهری بزرگ و آباد بود. بر طبق قراین دست یافته، قدمت این شهر به دوران انوشیروان ساسانی میرسد. برخی بنای آن را به فریدون نسبت می دهند. در حمله مغول، این شهر به طور کلی ویران شد و پس از آن، نامی از آن در متون تاریخی برده نشد. اکنون خرابه های این شهر باستانی،در غرب شهر کردکوی واقع شده و در محل آن هم، روستایی به نام سرکلاته خرابشهر احداث گردیده است.

برج قابوس: این برج که هم اینک در مرکز شهر گنبد کاووس قرار گرفته،از مهمترین بناهای سده چهارم هجری است.همچنین این برج با بلندی 51 متر، بلندترین بنای تاریخی در جهان اسلام بوده ککه بر فراز تپهای مصنوعی که نزدیک به 15 متر از زمین های اطراف خود بلندتر است، احداث گردیده. این بنا، در سال 397 ه.ق. به دستور شمس المعالی، قابوس بن وشمگیر، ساخته شده است. سپس، آن چنان که بر می آید،جسد قابوس را در نابوتی شیشه ای گذارده و با زنجیری آن را در داخل برج آویخته اند، تا کسی نتواند به تابوت و جسد گذاشته در آن، دسترسی داشته باشد. روزنه کوچک مزین شده ای هم که در سقف بنا، در جهت شرقی آن،ساخته شده، به نظر بی ارتباط با عادت چندین هزار ساله چادرنشینان که همیشه منفذ چادرهایشان را رو به آفتاب قرار می دادند، نیست؛ تا این گونه در هر بامداد، نخستین پرتو آفتاب بر جسد قاموس بتابد. برج قابوس، استوانه ای بوده و بر مداری دایره ای قرارگرفته است. بدنه برج، از خارج، با ده بریدگی یا پشت بند زینت اده شده است. در روی این بدنه ها، به بلندی سه متر از طرف پایین ، دو رشته کتیبه آجری به خط کوفی ساده در میان قابهای اجری به درازای 2 متر و پهنای 80 سانتی متر نصب شده است. این دو رشته کتیبه، از نظر متن و کلمات همانند یکدیگرند. سادگی این کتیبه ها چنین می رساند که بانی بنای برج، عنایتی به تزئین آرایش آنها نداشته. از این رو خطوط کتیبه ها با آجر ساده قرمزی که روی آن ساییده شده و فاقد هر گونه روکشی است، در درون آبهای آجری که با نیم آجر گرد ساخته شده ، جاگرفته است. خطوط کوفی ساده این کتیبه ها، دارای برجستگی است. در این برج، اثری از کاشی کاری به چشم نمی خورد. آجرهای بنا هم بر اثر تابش آفتاب به رنگ زرد طلایی درآمده است.

برج رادکان:  این برج در میان رشته کوه های البرز، در جنوب منطقه کردکوی و در دوکیلومتری شرق روستایی به همین نام قرار گرفته است. این برج، در محل، به نام قلعه گبری نیز نامیده می شود. برج رادکان، گنبدی مخروطی داشته و بیش از 35 متر ارتفاع دارد. به استناد کتیبه آجری این که با خط کوفی در زیر گنبد آن نوشته شده این بنا مدفن یکی از اسپهبدان خاندان باوند طبرستان به نام ابوجعفر محمدبن ورندی باوندی است. بنای برج هم در سال 407 ه.ق. پایان یافته است. علاوه بر کتیبه کوفی، کتیبه ای پهلوی در زیر گنبد مخروطی وجود دارد که هنوز خوانده نشده است. هر چند که مخروط برج رادکان را تقلیدی از برج قابوس دانسته اند، با این همه، تفاوت هایی بین آنها وجود دارد ، از جمله اینکه برج رادکان از لحاظ گچ بری برتر است.   

مسجد جامع گرگان: بنای این مسجد چنان که صاحب گرگان نامه به نقل از مرآت البلدان آورده، مربوط به سال 804 ه.ق. (عصر سلجوقی) است. بانی آن همچنان که از سالخوردگان استرآبادی نقل شده، از اهل تسنن و از ترکمن های طایفه ایمر بوده است. از بنای اصلی مسجد که در عصر درخشان معماری ایران، عصر سلجوقی،احداث گردیده، تنها مناره آجری آن که دارای کتیبه به خط کوفی است، برجا مانده. این مناره را به سب رطوبت هوای منطقه، کم ارتفاع ساخته اند. درب ورودی مسجد که هم اینک در انبار آن گذاشته شده از لحاظ منبت کاری   بی نظیر بوده و برای همین در سال 1338 ه.ق. آن را برای حفاظت بیشتر با شیشه قاب گرفته اند. در چهارچوبه در هم کتیبه هایی به خط کوفی دیده می شود. منبر چوبی مسجد هم که دارای هشت پله است منبت کاری شده بوده و اکنون آن را با قاب شیشه ای پوشانده اند. مسجد جامع سهمی بزرگ با ایوان بلند دارد. محراب شبستان اصلی که گنبد مرتفعی بر بالای آن دیده می شود، برخلاف سنت شیعه، رو به شرق قرار گرفته و این خود گواه بر آن است که مسجد در ابتدا برای اهل سنت ساخته شده است. این مسجد در دوره های تیموری، صفوی و نادری تعمیر شد. بخشی از بنای مسجد در زلزله شدید 1303 ه.ش. آسیب دید و سپس تعمیر گردید. مسجد جامع گرگان اکنون جنب بازار اصلی شهر، نعلبندان، واقع شده است.

پل آق قلا: این پل در وسط شهر آق قلا و بر روی رودخانه گرگان قرا گرفته و قدمت آن به دوره صفویه می رسد. البته، چنین به نظر میآید که این پل بر روی پایه های زیرین پل مخروبه ای که از دوره ساسانی به جا مانده بود بنا شده باشد. در دوران قاجاریه، در محل پل، قلعه نظامی مهم و معتبری احداث شد؛ همچنین در مدخل پل، دروازه ای برای کنترل ورود و خروج افراد به قلعه تعبیه گردید. اکنون سالهاست که قلعه یاد شده ویران گشته و بر جای آن، شهر آق قلا بنا گردیده است.

جاده شاه عباسی:ایالت گرگان تا قبل از زمان شاه عباس صفوی، تنها با کوره راههای متعددی که بسیار هم پر گل و لای بود و حتی عبور چهارپایان نیز از ان دشوار می نمودفبه مازندران متصل بود. تا اینکه در سال 1301 ه.ق. به دستور شاه عباس جادهی سنگ فرشی به طول 500 کیلومتر و با عرض 3048 در این مسیر احداث گردید. آثار بر جای مانده از این جاده به همراه یک پل هم اینک در بالا جاده کردکوی مشاهده میشود.

مدرسه عمادیه گرگان: یکی از قدیمی ترین مدارسی که با همان سبک معماری زیبا و گذشته اش در گرگان باقی مانده، مدرسه عمادیه است. این مدرسه،متعلق به عصر شاه سلیم صفوی است.معماری مدرسه عمادیه بسیار دیدنی است،حیاط حدودا 1000 متر مربع اش با سنک های رودخانه ، مفروش گردیده و در حاشیه و چهار ضلعش هم حجره های دانش پژوهان قرار گرفته است. بر سر درب بزرگ ورودی آن نیز، گلدسته بسیار قدیمی ای هنوز جلوه گر است.

مدرسه و مسجد کریم ایشان.این بنا در شرق کلاله و در روستای کریم ایشان و در مسیر جاده کلاله_ مراوه تپه قرار گرفته است . این بنا از آثار دوره قاجاریه بوده و در سال 1328 هجری قمری ساخته شده است.

موزه گرگان.این موزه برای اولین بار در سال 1341 در کاخ رضا شاه در پارک شهر گرگان شروع به فعالیت نمود.تعداد اشیا موزه گرگان در آن زمان 75 قطعه از آثار دوره های مختلف بود که در هفت قفسه به معرض نمایش گذاشته شد. موزه جدید گرگان در سال 1367 شروع به کار نمود. هر چند که در گامهای آغازین هدف بر این بود که موزه گرگان به عنوان موزه ویژه سنگ نوشته در نظر گرفته شود و با این اندیشه هم پایه ریزی گردید:ولی با توجه به نیاز منطقه، در اهداف موزه توسعه داده شده و سه بخش :سنگ نوشته،باستان شناسی و مردم شناسی در آن بوجود آمد:

بخش سنگ نوشته.در دور تا دور حیاط سرسبز و با صفای موزه،سنگ قبرهایی از قرن هشتم تا چهاردهم هجری قمری تماشاگران را به دیدار می طلبد.سنگ ها بیشتر از نوع ریشه ای ،گهواره ای ورود خانه ای بوده و بر روی آنها هم  عموما آیاتی از قرآن،صلوات کبیر،احادیث ،اشعار،نام متوفاو تاریخ فوت نقش گردیده است.سنگ ها هم چنین با تزئیناتی از جمله:نقوش محرابی،تزئینات مقرنس و طرحهای زیبای اسلیمی است . نقوش پارهای از سنگها نیز گویای نوع شغل و پیشه در گذشتگان  می باشد.

بخش باستان شناسی.یادگاری های گرد آوری شده در این بخش ، هر یک گوشه ای از جلوه های هنری ساکنان این سرزمین کهن را در طول پنج هزار سال به رخ می کشد،ازجمله؛نمونه های مختلف ظروف سفالی، جنگ افزارهای مفرغی، زیور آلات طلایی و مفرغی، ظروف کتیبه دار و آبگینه های دوره اسلامی و سکه هایی از دوران اشکانی تا قاجاریه.

بخش مردم شناسی.در این بخش از موزه، جلوه های گوناگونی از زندگی مردمان منطقه، در قالب غرفه های کشاورزی، دامداری سوارکاری، بافندگی، روشنایی، سلمانی، آرایش، طب سنتی، استحمام، تدفین، پوشاک و زیورآلات، به نمایش درآمده است.